نشریه های علمی انتشارات
اطلاعات شماره: سال ۶، شماره ۱، (۱۳۹۶)، شماره پیاپی ۱۷

عنوان مقاله: تحلیل نگرش کارشناسان به موانع و چالش‌های انتقال مدیریت آبیاری به بهره‌برداران، پژوهشی بر مبنای روش کیو


صفحات: 205-222

DOI: 10.22067/jrrp.v6i1.59270

چکیده
چکیده مبسوط
۱.‌ مقدمه
آبیاری کوچک مقیاس کلید معیشت روستایی و امنیت غذایی در کشورهای در حال توسعه می‌باشد، به ویژه در مناطق با بارش کم و نامنظم، و تبخیر زیاد که تولید محصول در مناطق خشک را محدود می‌نماید. با این حال، با وجود سرمایه‌گذاری‌های عظیم دولت در ایجاد و نوسازی برنامه‌های آبیاری خرد، برخی از این برنامه‌ها بعد ازخاتمه حمایت دولتی با ناکارآمدی و فروپاشی مواجه می گردند .در نتیجه، بسیاری از کشورها برنامه‌های انتقال مدیریت آبیاری از سیستم‌های دولتی به بهره‌برداران آب را از طریق اجرای سیاست‌های انتقال مدیریت آبیاری(IMT) و مدیریت مشارکتی آبیاری(PIM) در دستور کار خود قرار دادند. پژوهش حاضر تلاشی در جهت نگرش سنجی موانع و چالش‌های انتقال مدیریت آبیاری با استفاده از روش کیو می باشد.
۲. چارچوب نظری
بین دو سرنام PIM و IMT یک تمایز مهم وجود دارد. ویژگی کلیدی PIM، مشارکت کشاورزان در مدیریت سیستم هایی است که به آن وابستگی دارند. این که مستقیم یا غیر مستقیم مشارکت نمایند، یا به عنوان مالک یا مشاور نقش داشته باشند، در این تعریف بازگذارده شده است. مهم کمیت مشارکت می‌باشد، و برای شکل مشارکت قالب خاصی در نظر گرفته نشده است. ویژگی کلیدی IMT خارج شدن مدیریت از دستان دولت و قرار گرفتن در دستان کشاورزان می‌باشد، این که کشاورزان در مدیریت جدید سیستم مشارکت نمایند، از معنای IMT استخراج نمی‌گردد.
همان‏گونه که انواع مختلفی از تمرکززدایی وجود دارد. یعنی تمرکززدایی سیاسی، اداری و مالی، بنابراین مدل‏های مختلفی از انتقال مدیریت آبیاری وجود دارد. این مدل‏ها از لحاظ تمرکز، مقیاس، پاسخگویی واحد مدیریت و دامنه کارکردها و حقوق دارایی انتقال‏یافته به کشاورزان متفاوت هستند. مدل‏های اولیه IMT (۱۹۵۰ تا ۱۹۷۰) بیشتر بر کشاورزی غیر فقیر، بازارگرا، بزرگ مقیاس و شبه تجاری نظیر مزارع بزرگ در ایالات متحده، مکزیک، نیوزلند و ترکیه تمرکز می‏نمود. هدف این مدل‏های اولیه، صرفه‏جویی در هزینه‏های دولتی، بهبود عملیات و نگهداری، بهره‏وری هزینه و حفظ یا افزایش بهره‏وری کشاورزی آبی بود. دولت به طور معمول آغازگر این امر بود و کلیه کارکردهای مالی و نگهداری و حفظ به کشاورزان انتقال می‏یافت. ولی مالکیت در دست دولت باقی می‏ماند.در مقابل، مدل‏های جدیدتر IMT (۱۹۸۰ و ۱۹۹۰) در جنوب و جنوب شرق آسیا، آمریکای لاتین و آفریقا بر کشاورزی فقیر، کوچک مقیاس و بازار محلی‏گرا تمرکز نموده‏اند.در حالی که اهداف رسمی یعنی صرفه‏جویی در هزینه‏های دولتی، بهبود عملیات و نگهداری، بهره‏وری هزینه و حفظ یا افزایش بهره‏وری کشاورزی آبی، به قوت خود باقی است، IMT حتی اگر فقط موجب صرفه جویی در هزینه های دولتی و بهبود بهره‌وری مجموعه گردد، به طور فزاینده ای به عنوان یک رویداد موفق در نظر گرفته می شود.
۳. روش شناسی
پژوهش حاضر از لحاظ هدف، کاربردی و از نظر شیوه انجام از نوع ترکیبی (کمی-کیفی) می باشد. برای شناسایی چالش‌های انتقال مدیریت آبیاری از روش کیو استفاده شده است. در روش کیو، به جای متغیرها، افراد تحلیل می‌شوند و این، تفاوت اصلی این روش با سایر روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی است. جمع‌آوری داده های این پژوهش در دو مرحله صورت گرفته است. ابتدا پرسشنامه‌ای حاوی دو سؤال در زمینه موانع و چالش‌های انتقال مدیریت آبیاری بین کارشناسان و مدیران دو سازمان دست‌اندرکار مدیریت آب کشاورزی توزیع گردید و پس از جمع‌آوری دیدگاه‌های آن‌ها و بررسی منابع داخلی و خارجی، تعداد ۴۱ گویه استخراج گردید. در مرحله دوم تعداد ۳۰ مشارکت کننده، شامل ۲۰ نفر ازمدیران و کارشناسان سازمان آب منطقه ای و جهاد کشاورزی گیلان و ۱۰ نفر اساتید گروه آب و گروه توسعه و برنامه ریزی روستایی دانشگاه‌های گیلان و خوارزمی تهران به روش" نمونه گیری هدفمند" انتخاب گردیدند.
۴. بحث
نظر به اینکه در روش کیو تلاش بر این است که از رویکرد اثبات گرایی فاصله گرفته و به جای تمرکز بر کشف یک واقعیت عینی بپذیریم که مسائل اجتماعی می توانند واقعیت های متفاوتی از منظر افراد و گروه‌های مختلف داشته باشند، بر این اساس می‌پذیریم که چالش‌های اولویت بندی شده توسط هر سه گروه عوامل کلیدی در تحقق مدیریت مشارکتی آبیاری بوده و هر گروه با دانش و بینش و نگرش متفاوتی که به موضوع دارند آن را بررسی و اولویت بندی نموده اند. لذا ضمن اینکه اولویت‌هایی که به صورت مشترک توسط هر سه گروه مورد تاکید قرار گرفتند راهگشا خواهد بود، پرداختن به اولویت‌هایی که به طور جداگانه و منبعث از تفاوت در دیدگاه‌های این گروه‌هاست اجتناب ناپذیر و ضروری می‌باشد بر این اساس می‌توان گفت گروهی که کارشناسان با اکثریت اعضای هیت علمی دانشگاه عضو آن بودند چالش‌های فرهنگی – سازمانی را مهم‌ترین موانع تحقق مدیریت مشارکتی آّبیاری می دانند (به عنوان مثال، فقدان زمینه‌سازی و فرهنگ‌سازی مناسب برای تشکیل تشکل‌‌های مدیریت آب، اقدام شتابزده دستگاه‌های متولی در امر تشکیل و ساماندهی تشکل‌ها بدون توجه کافی به زمینه‌های فرهنگی، فقدان استفاده از ظرفیت‌های محلی و بومی).
دسته دوم گروه کارشناسان اجرایی با اکثریت کارشناسان وزارت کشاورزی بوده اند که باور دارند موانع فنی و اجرایی نقش پر رنگ‌تری از موانع فرهنگی در چالش‌های انتقال آبیاری به بهره‌برداران دارد (به عنوان مثال، استهلاک تاسیسات زیربنایی، فرسودگی و افت کیفیت شبکه‏های آبیاری و زهکشی، نگرش سیاسی بر نگرش اقتصادی به آب، نبود سازوکار مناسب برای هماهنگی بین بهره برداران با دستگاههای اجرایی).
در نهایت از دیدگاه گروه سوم که گروه نسبتا کوچک‌تری در مقایسه با دو گروه دیگر بود، چالش عمده تحقق مدیریت مشارکتی آبیاری ریشه در مسائل آموزشی- فرهنگی دارد. از نظر این گروه عدم زمینه‌سازی و فرهنگ‌سازی مناسب برای تشکیل تشکل‌های آبیاری و ورود شتابزده دستگاه‌های دولتی، ضعف سیستم آموزش رسمی و غیر رسمی در زمینه مدیریت مشارکتی، عدم مشورت و نظر خواهی از بهره‌برداران در خصوص چگونگی واگذاری تصدی‌گری آب، ضعف اطلاع‌رسانی و برنامه‌های فرهنگ‌سازی برای زارعین و کارشناسان، و روشن نبودن جایگاه ذی‌نفعان و ذی‌مدخلان مهم‌ترین موانع برای تحقق مدیریت مشارکتی آبیاری می‌باشد.
۵. نتیجه گیری
بر اساس نتایج تحقیق، گروهی که کارشناسان با اکثریت اعضای هیت علمی دانشگاه عضو آن بودند چالش‌های فرهنگی – سازمانی را مهم‌ترین موانع تحقق مدیریت مشارکتی آّبیاری می‌دانند. دسته دوم گروه کارشناسان اجرایی با اکثریت کارشناسان وزارت کشاورزی بوده اند که باور دارند موانع فنی و اجرایی نقش پر رنگ‌تری از موانع فرهنگی-سازمانی در این زمینه دارد.در نهایت از دیدگاه گروه سوم که گروه نسبتا کوچکتری در مقایسه با دو گروه دیگر بود، چالش عمده تحقق مدیریت مشارکتی آبیاری ریشه در مسائل آموزشی- فرهنگی دارد.

کلمات کلیدی:   انتقال مدیریت آبیاری، مدیریت مشارکتی آبیاری، روش کیو.

مراجع

دریافت نسخه XML

تمام متن: Full Paper.Pdf
دانلود : 31

بازدید: 37

تاریخ دریافت: 1395/07/11 , تاریخ پذیرش: 1395/10/18 , تاریخ انتشار: 1396/03/18

ایمیل این مقاله (نیازمند ورود )
ایمیل به نویسنده (نیازمند ورود )

ارجاعات